EVALI (E-cigarette, or Vaping, Product Use-Associated Lung Injury) არის ფილტვის ქსოვილის მწვავე ქიმიური დაზიანება, რომლის ეპიდემიამაც პიკს მიაღწია 2019 წლის აგვისტო-სექტემბერში აშშ-ში [CDC]. ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციის კლასიფიკატორში (ICD-10) მას მინიჭებული აქვს კოდი U07.0 [CDC].
1. მთავარი გამომწვევი მიზეზი: არალეგალური THC და ვიტამინ E-ს აცეტატი
CDC-ის მიერ ჩატარებულმა მასშტაბურმა ლაბორატორიულმა კვლევებმა, რომელიც მოიცავდა ათასობით პაციენტის ბრონქოალვეოლური ლავაჟის (ფილტვიდან ამოღებული სითხის) ანალიზს, დაადგინა პირდაპირი მიზეზ-შედეგობრივი კავშირი კონკრეტულ ნივთიერებასთან [CDC]:
- პროდუქტის ტიპი: ჰოსპიტალიზებული პაციენტების 82%-მა დაადასტურა, რომ დაავადების განვითარებამდე მოიხმარდა ელექტრონულ მოწყობილობებს, რომლებიც შეიცავდა THC-ს (ტეტრაჰიდროკანაბინოლს — კანაფის ფსიქოაქტიურ ზეთოვან ექსტრაქტს) [CDC].
- ქიმიური აგენტი: ამ პაციენტების ფილტვებში აღმოჩნდა ვიტამინ E-ს აცეტატი (Vitamin E Acetate / Tocopheryl Acetate) [CDC].
- რატომ მოხდა ეს: ვიტამინ E-ს აცეტატი არის ბლანტი, მესამე კლასის ლიპიდური ნაერთი. შავ (არალეგალურ) ბაზარზე თვითნაკეთი THC-კაფსულების დამამზადებლები (მაგ. ბრენდები Dank Vapes, Chronic Carts) მას იყენებდნენ როგორც იაფფასიან გამათხელებელს, რადგან ვიზუალურად ის ძალიან ჰგავს სუფთა კანაფის ზეთს და ზრდიდა პროდუქტის მოცულობას მოგების მიზნით.
- ტოქსიკური მექანიზმი: ვიტამინ E-ს აცეტატი უსაფრთხოა საჭმელად ან კანზე წასასმელად, მაგრამ მისი ინჰალაცია (ჩასუნთქვა) იწვევს პიროლიზს. მაღალ ტემპერატურაზე გაცხელებისას ის გარდაიქმნება წებოვან მასად, რომელიც ალვეოლებში დალექვისას ფიზიკურად ბლოკავს ჟანგბადის მიწოდებას, აფერხებს ფილტვის ბუნებრივ სურფაქტანტს და იწვევს მწვავე ქიმიურ ლიპოიდურ პნევმონიას.
2. ნიკოტინის შემცველი (ლეგალური) პროდუქტების წილი
სრული ობიექტურობისთვის, CDC-ის სტატისტიკა აჩვენებს, რომ პაციენტების 16%-მა განაცხადა, რომ მოიხმარდა მხოლოდ ნიკოტინის შემცველ ელექტრონულ სიგარეტებს [CDC].
- ლაბორატორიული რეალობა: სტანდარტულ, ქარხნულ, ნიკოტინის შემცველ სითხეებში (რომლებიც მზადდება პროპილენგლიკოლისა და გლიცერინის ბაზაზე) ვიტამინ E-ს აცეტატი არ გამოიყენება, რადგან ნიკოტინი წყალში ხსნადია და მისი ზეთით გაზავება ტექნიკურად შეუძლებელია.
- მეორადი ფაქტორები: მეცნიერები ამ 16%-იან მაჩვენებელს ორ მიზეზს მიაწერენ:
- პაციენტების ნაწილმა სამართლებრივი ან პირადი მიზეზების გამო დამალა, რომ არალეგალურ კანაფის პროდუქტებს (THC) მოიხმარდა.
- გარკვეულ შემთხვევებში, ფილტვების მწვავე გაღიზიანება და ანთებითი პასუხი (ალვეოლიტი) გამოწვეული იყო ძლიერ გადახურებულ მოწყობილობებში ბაზისური სითხის დაშლის შედეგად გამოყოფილი ალდეჰიდების (აკროლეინი, ფორმალდეჰიდი) მაღალი კონცენტრაციით ან მძიმე ლითონების ნაწილაკების ინჰალაციით. თუმცა, ეს შემთხვევები არ ატარებდა ისეთ მასობრივ, ეპიდემიურ და მყისიერ ხასიათს, როგორც ვიტამინ E-ს აცეტატით მოწამვლა.
3. კლინიკური დიაგნოსტიკა და სურათი
დაავადება ვლინდება სამი ძირითადი მიმართულებით:
- რესპირატორული: პროგრესირებადი ქოშინი, ჰიპოქსემია (ჟანგბადის ნაკლებობა სისხლში), მშრალი ხველა და ტკივილი გულმკერდში [CDC].
- გასტროინტესტინური: მუცლის ტკივილი, გულისრევა და დიარეა (ხშირად ვითარდება ფილტვის სიმპტომებზე ადრე) [CDC].
- რადიოლოგიური (CT): გულმკერდის კომპიუტერულ ტომოგრაფიაზე მკაფიოდ ჩანს ორმხრივი დიფუზური ინფილტრატები — ე.წ. „დაბურული მინის ეფექტი“ (Ground-glass opacities), რაც ფილტვის ქსოვილის ქიმიური დამწვრობის პირდაპირი შედეგია.
მკურნალობა ძირითადად ხდება სისტემური კორტიკოსტეროიდებით (ანთების და შეშუპების ჩასაცხრობად) და ოქსიგენოთერაპიით (მძიმე შემთხვევებში – ფილტვის ხელოვნური ვენტილაციით) [CDC].
